رسوم، آئین و تاریخچه چهارشنبه‌سوري

یکی از آئین‌های سالانه و دیرینه ایرانیان جشن سوری، چهارشنبه سوری یا به عبارتی دیگر چهارشنبه‌سوری است. ایرانیان آخرین سه‌شنبه سال خورشیدی را با بر افروختن آتش و پریدن از روی آن به استقبال نوروز می‌روند. چهارشنبه‌سوری، یک جشن بهاری است که پیش از رسیدن نوروز برگزار می‌شود مردم در این روز برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوهایشان مراسمی را برگزار می‌کنند که ریشه‌اش به قرن‌ها پیش باز می‌گردد که مراسم ویژه آن در شب چهارشنبه صورت می‌گیرد برای مراسم در گوشه و کنار کوی و برزن نیز بچه‌ها آتش‌های بزرگ می‌افروزند و از روی آن می‌پرند و ترانه (سرخی تو از من‌، زردی من از تو‌) می‌خوانند. ظاهرا مراسم چهارشنبه‌سوری برگرفته از آئین‌های کهن ایرانیان است که هم‌چنان در میان آنها و با اشکال دیگر در میان باقی بازماندگان اقوام آریائی رواج دارد و “سور” در زبان و ادبیات فارسی و برخی گویش‌های ایرانی به معنای “جشن”،”مهمانی“و “سرخ” آمده است.

جشن سور از زمان‌های بسیار دور در ایران مرسوم بوده است. قبل از ورود اسلام به ایران هر سال ۱۲ ماه، و هر ماه به ۳۰ روز بوده که هر کدام از این ۳۰ روز اسمی مشخص داشته است که بعد از ورود اسلام به ایران تقسیمات هفته نیز به آن اضافه شد. در ایران باستان در پایان هر ماه جشن و پای کوبی با نام سور مرسوم بوده است. مختار برای کشتن یزید که در شهر کوفه که اکثر آنان ایرانی بوده‌اند از این فرصت استفاده کرده و در زمان همین جشن که مصادف با چهارشنبه بود یزید را قصاص نمود. بعد از گذشت چند سال بعد از ورود اسلام به ایران به آرامی جشن سور در ایران کم رنگ و به آخرین چهارشنبه سال محدود شد. جشن سور از مراسم اصیل ایرانی است و منشا خارجی ندارد. آتش از عناصر چهارگانه است و تنها عنصری است که آلوده نمی‌شود به همین منظور از گذشته‌های بسیار کهن تاکنون این آداب مرسوم بوده است.

آخرین سه‌شنبه سال را شب چهار‌شنبه‌سوری می‌گویند. شبی است که امروزه فقط بوته‌افروزی آن مانده است. این کار را عصر سه‌شنبه آخر سال که آخرش چهارشنبه است انجام می‌دهند. بدین ترتیب که کوپه‌های هیزم را روی هم می‌گذارند خورشید که غروب کرد هیزم را در حیاط خانه یا در کوچه یا در میدان باز آتش می‌زنند.

چهارشنبه‌سوري در استان گیلان و تالش

در روستاهای گيلان، غروب شب چهارشنبه سوری، در پنج منطقه پوشال برنج را با فاصله کنار هم می‌چینند، سپس آنها را آتش می‌زنند و برای دفع چشم زخم، اسپند در آتش می‌ریزند و افراد هر خانواده از بزرگ به کوچک، سه مرتبه از روی آن می‌پرند و این ترانه را به گویش گیلکی می‌خوانند
«گل گل چهارشنبه، به حق پنجشنبه، نکبت بی‌شه، دولت بی‌یه، زردی بی‌شه، سرخی بی‌یه»
یعنی: آتش سرخ چهار شنبه! به حق پنجشنبه نکبت برود، دولت بیاید. زردی برود، سرخی بیاید.
پس از پریدن از روی آتش ترقه در می‌کنند به این معنی که از نحوست چهارشنبه در امان باشند. در این شب خورشت”ترشه تره” می‌پزند و آن را با کته، ماست و دوغ می‌خورند. صبح فردا (روز چهارشنبه) خاکستر برجای مانده از آتش شبانه را جمع می‌کنند و پای درختان میوه می‌ریزند به این نیّت که درختان بارورشوند و میوه بیشتری بدهند. در تالش هم به رسم آيين كهن، حال و هواي چهارشنبه آخر سال ديدني است. مردم در تدارك برنامه‌هاي چهارشنبه سوري تا آخرين لحظات روز در كوي و برزن مشغول رفت و آمد و خريد و تدارك شام مخصوص هستند. معمولا در تالش غذاي مخصوص چهارشنبه سوري، ماهي شكم‌پر و ترشي‌تره به عنوان غذاي اصلي و خوردن انواع تنقلات و شيريني و آجيل هم مرسوم است. معمولا اعضاي خانواده دور هم جمع شده و به خوشي و مباركي شب را مي‌گذرانند. خوش يمن بودن حمام كردن در اين شب جزء باورهاي مردم تالش است. نوجوانان و جوانان و گاهي هم بزرگترها در اين شب به رسم انداختن دستمال در خانه فاميل و همسايه‌ها مشغول مي‌شوند. روش كار بدين شكل است كه معمولا زنگ در را به صدا درآورده و خود را معرفي نمي‌كنند، صاحب خانه هم كه معموالا منتظر اين ماجراست درب را باز مي‌گذارد و خود را به قول معروف به كوچه علي‌چپ مي‌زند تا فرد مورد نظر با خيال راحت و در خفا دستمال خود را به درون خانه پرتاب كند، پس از اين كار، صاحيخانه مقداري آجيل و شكلات و پول به داخل دستمال گذاشته و آن را گره مي‌زند و به همان شكل به سمت فرد مهمان پرتاب مي‌كند. (‌گاهي اوقات براي شوخي هم كه شده صاحبخانه دستمال را به شدت تمام گره مي‌زند و جوان نگون‌بخت زمان زيادي را صرف باز كردن گره مي‌كند تا به منزل بعدي برسد). البته در گذشته نه چندان دور رسم و رسوم بيشتري اجرا مي‌شد ولي به تغيير شرايط زندگي مردم، بيشتر اين رسوم در بين اعضاي فاميل و به طور سمبليك انجام مي‌شود. طبيعتا دعا كردن و آرزوهاي خود را به زبان آوردن،‌كاريست كه همه مردم تالش در اين شب انجام مي‌دهند. همه مردم تالش قداست خاصي براي چهارشنبه سوري قائل هستند و اگرچه ممكن است برخي از مردم به فلسفه اين موضوع آگاه نباشند ولي بر اساس سنت و به طور فطري اين كارها انجام مي‌شود. در ضمن بازار ماهي سفيد در اين شب و شب سال تحويل هم به شدت گرم و پررونق است.

استان آذربایجان شرقی

تبریزی ها در شب چهارشنبه سوری به روی هم آب یا گلاب می پاشند و معتقدند آب پاشیدن، زندگی را با سعادت قرین می‌کند. از دیگر رسوم ضروری این شب، فرستادن خُنچه از منزل داماد به منزل عروس است. در این خنچه معمولاً میوه، شیرینی، گلدان‌های پرگل، ماهی و خلعت (پارچه) برای خانواده عروس و خود عروس گذارده می‌شود. دختران دم‌بخت تبریزی هنگام پریدن از روی آتش می‌خوانند«بختيم آچیل چهارشنبه» یعنی چهارشنبه بختم را بازکن.

اميدوارم اين شب به همه ايرانيان در هر كجايي كه زندگي مي‌كنند خوش بگذره و همه ما با دلي شاد و اميدوار به استقبال نوروز بريم.